Kompanzasyon hesaplama, bir tesisin güç faktörünü mevcut değerden hedef değere çıkarmak için gereken kondansatör gücünü (kVAr) bulma işlemidir. Formül tek satırdır, ancak doğru girdi seçilmezse pano ya yetersiz kalır ya da kapasitif cezaya yol açar. Bu yazıda reaktif güç nasıl hesaplanır, kompanzasyon hesabı hangi adımlarla yapılır, tan φ tablosu nasıl kullanılır ve kademe nasıl seçilir, örnekle anlatıyoruz.
Temel formül
Gerekli kondansatör gücü:
Qc = P × (tan φ1 − tan φ2)
- P: tesisin aktif gücü (kW). Anlık değil, kompanzasyonun hedeflendiği tipik yük.
- φ1: mevcut güç faktörü açısı; tan φ1 = Q1 ÷ P (mevcut reaktif güç bölü aktif güç).
- φ2: hedef güç faktörü açısı; Türkiye'de ceza sınırı nedeniyle hedef genellikle cos φ2 = 0,98–1,00 arası seçilir.
tan φ tablosu
| cos φ | tan φ | cos φ | tan φ |
| 0,60 | 1,333 | 0,90 | 0,484 |
| 0,65 | 1,169 | 0,92 | 0,426 |
| 0,70 | 1,020 | 0,95 | 0,329 |
| 0,75 | 0,882 | 0,97 | 0,251 |
| 0,80 | 0,750 | 0,98 | 0,203 |
| 0,85 | 0,620 | 1,00 | 0,000 |
Pratik kural: Qc = P × k, burada k = tan φ1 − tan φ2 tablodan iki değerin farkıdır.
Adım adım örnek
- Aktif güç P = 100 kW, mevcut cos φ1 = 0,75 → tan φ1 = 0,882
- Hedef cos φ2 = 0,98 → tan φ2 = 0,203
- Qc = 100 × (0,882 − 0,203) = 100 × 0,679 ≈ 68 kVAr
- Mevcut reaktif güç Q1 = 100 × 0,882 = 88 kVAr; kompanzasyon sonrası Q2 = 100 × 0,203 = 20 kVAr
- Görünür güç 133 kVA'dan 102 kVA'ya iner; aynı trafoda yaklaşık 31 kVA kapasite açılır
Reaktif güç nasıl hesaplanır? (mevcut durumu bulmak)
Formüle girecek φ1'i bilmek için tesisin bugünkü reaktif gücünü ölçmeniz gerekir. Üç yol vardır:
- Faturadan: aylık endüktif reaktif enerji (kVArh) ÷ aktif enerji (kWh) = ortalama tan φ1. Örneğin 44.000 kVArh ÷ 50.000 kWh = 0,88 → cos φ1 ≈ 0,75.
- Sayaçtan: 5.8.0 (endüktif) ve 1.8.0 (aktif) endeks farklarının oranı aynı sonucu verir.
- Analizörden: anlık kW, kVAr ve cos φ okunur; en az bir hafta kayıt alınarak gündüz, gece ve hafta sonu profilleri ayrı değerlendirilir.
Kademe seçimi ve pratik kurallar
- Toplam kVAr'ı en küçük kademe 2,5–5 kVAr olacak şekilde 6–12 kademeye bölün; röle hassas ayar yapabilsin.
- Toplam gücü hesaplanan değerin yaklaşık %10–20 üstünde seçin; kondansatör kapasitesi yıllar içinde düşer.
- Gece yükü çok düşükse (ör. 10 kW) en küçük kademe bile kapasitif aşıma yol açabilir; şönt reaktör ya da ince kademe gerekir.
- Tesiste sürücü, UPS ve LED ağırlıklıysa harmonik filtre reaktörlü (detuned) kondansatör kullanın; aksi hâlde hesap doğru olsa bile kondansatör erken ölür.
- Motor başına sabit kompanzasyon yapılıyorsa kondansatör motor boşta çalışma reaktif gücünün %90'ını geçmemelidir.
Hesabı canlı veriyle doğrulamak
Kompanzasyon hesabı bir kez yapılıp unutulur; oysa yük profili değişir, kondansatör yaşlanır ve oran sınıra yaklaşır. 6S Teknoloji platformu ana sayaçtan ve reaktif güç kontrol rölesinden okuduğu değerlerle endüktif ve kapasitif oranı saatlik hesaplar, ay içinde ceza eşiğine kalan payı gösterir ve pano kapasitesinin yetersiz kaldığı saatleri işaretler. Hızlı bir ön hesap için reaktif ceza hesaplama aracını kullanabilir, sürekli takip için reaktif ceza önleme ve kompanzasyon izleme çözüm sayfalarına bakabilirsiniz.
Kompanzasyon hesabı formülü nedir?
Qc = P × (tan φ1 − tan φ2). P aktif güç (kW), φ1 mevcut, φ2 hedef güç faktörü açısıdır. tan değerleri tablodan okunur; örneğin 100 kW yükü 0,75'ten 0,98'e çıkarmak için 100 × (0,882 − 0,203) ≈ 68 kVAr gerekir.
Mevcut reaktif güç faturadan nasıl hesaplanır?
Aylık endüktif reaktif enerji (kVArh) aktif enerjiye (kWh) bölünür; sonuç ortalama tan φ1'dir. 44.000 kVArh ÷ 50.000 kWh = 0,88 → cos φ ≈ 0,75. Aynı oran sayaçtaki 5.8.0 ve 1.8.0 endeks farklarından da bulunur.
Hesaplanan kVAr'dan daha büyük pano seçmek gerekir mi?
Evet, yaklaşık %10–20 pay bırakılır çünkü kondansatör kapasitesi zamanla düşer ve yük artabilir. Ancak en küçük kademe gece yüküne göre seçilmeli; aksi hâlde kapasitif aşım cezası oluşur.