6S Teknoloji · 08.11.2026 · 6 dk okuma
Güç faktörü (power factor, cos φ), bir tesisin şebekeden çektiği gücün ne kadarını gerçekten işe dönüştürdüğünü gösteren orandır. 1,00 ideal değerdir; 0,80 ise çekilen gücün yalnız yüzde 80'inin iş yaptığı, kalanının manyetik alanlar için gidip geldiği anlamına gelir. Bu yazıda güç faktörü nedir, reaktif güç nedir, cos φ nasıl hesaplanır, endüktif ve kapasitif ne demektir ve düşük güç faktörü tesise neye mal olur, sade bir dille anlatıyoruz.
Alternatif akımda gerilim ile akım her zaman aynı anda tepe yapmaz. Motor, trafo, balast gibi bobinli yükler akımı gerilimden geriye kaydırır. Bu kaymanın açısı φ'dir ve güç üç bileşene ayrılır:
| Güç | Sembol / birim | Ne yapar | Fatura ile ilişkisi |
|---|---|---|---|
| Aktif güç | P, kW | İş yapar: motor döndürür, ısıtır, aydınlatır | kWh olarak ücretlendirilir |
| Reaktif güç | Q, kVAr | Manyetik alan kurar ve boşaltır; iş yapmaz, hatları yükler | Oran sınırı aşılırsa ceza bedeli |
| Görünür güç | S, kVA | İkisinin vektörel toplamı; trafo ve hat kapasitesini belirler | Sözleşme gücü, talep |
Güç üçgeninde S hipotenüs, P ve Q dik kenarlardır. Güç faktörü: cos φ = P ÷ S. Aynı ilişkiden tan φ = Q ÷ P çıkar; Türkiye'de reaktif ceza sınırları bu orana (endüktif ve kapasitif için ayrı eşiklerle) göre tanımlanır.
Önemli ayrım: sayaçtan hesaplanan aylık ortalama cos φ ile analizörün gösterdiği anlık cos φ farklı şeylerdir. Ceza aylık enerji oranından kesilir; anlık değerler ise sorunun hangi saatte ve hangi yükte oluştuğunu gösterir.
Klasik yöntem, reaktif güç kontrol rölesinin yönettiği kademeli kondansatör panosudur (kompanzasyon). Panonun varlığı yetmez: kontaktör yapışması, kondansatör kapasite kaybı ya da röle ayarı bozulduğunda ceza sessizce geri gelir. Bu yüzden iyi uygulama, ana sayaçtaki endüktif ve kapasitif reaktif enerjiyi günlük olarak kWh'ye oranlamak ve eşiğe yaklaşınca uyarı üretmektir. Aylık fatura gelmeden sorun görülürse müdahale aynı ay içinde yapılır ve ceza oluşmaz.
Güç faktörü, çekilen gücün işe dönüşen payıdır; cos φ = kW ÷ kVA. Reaktif güç iş yapmaz ama hatları ve trafoyu yükler, sınır aşılırsa ceza doğurur. Endüktif aşım kondansatörle, kapasitif aşım kademe küçültme ya da reaktörle giderilir. Oranı aylık değil günlük izleyen bir sistem, kompanzasyon arızasını ceza faturaya yansımadan yakalar.
İlgili İçerikler
Bir demo oturumunda kendi verilerinizle sistemi keşfedin.